تاریخچه اکوتوریسم ( بومگردی)

تاریخچه اکوتوریسم ( بومگردی)

یوسف مهدیان

از گذشته‌های دور دانشمندان ایرانی آثاری را تحت عنوان " عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات " تألیف نموده‌اند. * جالب است بدانیم که سرفصل‌های این آثار به ویژگی‌های طبیعی و فرهنگ‌های محلی که موضوعات خاص اکوتوریسم است نیز پرداخته‌اند. اما از دهه 1960 میلادی برخی پژوهشگران غربی اکوتوریسم کلاسیک را برپایه دانش‌های قبلی بنیان نهادند. پژوهشگران غربی نیز به این موضوع معترف‌اند‌که: ایده نهفته در واژه طبیعت‌گردی ( اکوتوریسم ) ایده‌ای قدیمی است که در اواخر سال 1960 تا اوایل سال 1970 بروز نموده است. ( نلسون، 1994 به نقل از فنل ) در سال 1965 میلادی هتزر اولین بار برای تشریح روابط متقابل، گردشگری، ویژگی‌های فرهنگی و محیطِ‏‌زیست واژه اکوتوریسم را  به‌کاربرده‌است. هتزر به چهار معیار اشاره‌کرده‌است: 1 - کمترین اثر بر محیطِ‏‌زیست، 2 -  کمترین اثر بر فرهنگ‌هایبومی، 3 -  بیشترین مزایای اقتصادی برای مردم بومی 4 -  و بیشترین رضایت برای گردشگران. ( احسانی، 1395 ) به اعتقاد هتزر، مفهوم اکوتوریسم در واکنش به رهیافت‌های نامناسب و منفی توسعه متداول و نادیده‌گرفتن ملاحظات زیست‌محیطی شکل‌گرفته‌است.

     اولین تورهای گردشگری تاریخ طبیعی در سال 1953 میلادی با حمایت موزه تاریخ طبیعی آمریکا راه‌اندازی‌شد. همچنین نخستین کاربردهای محیطی برای جذب گردشگر در کانادا، در طبیعت‌گردی‌هایی بود که دولت مرکزی کانادا در دهه 1970 میلادی در کنار بزرگراه ترانس کانادا  به کار گرفت. این منطقه در راستای بزرگراه نامبرده، به زون‌های اکولوژیکی متفاوتی بر مبنای توسعه طبیعی هر منطقه تقسیم‌شده‌بود. ( فنل،1998 ) هدف دولت کانادا از این اقدام جلب‌توجه توریست‌ها به رابطه انسان و زمین و ضرورت درک اهمیت طبیعت برای افراد بشر بوده است. ( زاهدی، 1385 ) در اواخر دهه 1970 وقتی مردم پی به این مطلب بردند که گردشگری انبوه، آن‌ها را از فرهنگ میزبان جدا نموده و به محیطِ‌‏زیست آسیب رسانده است، اکوتوریسم و گردشگری سبز مطرح شد.

   در برخی متون سبالوس لاسکورین به‌عنوان نخستین کسی که این واژه را بکار برده معرفی‌شده‌است. که سابقه آن به دهه  80 میلادی بازمی‌گردد. برابر تعریف او، اکوتوریسم سفری است که به‌منظور مطالعه، تحسین، ستایش و کسب لذت از سیماهای طبیعی و مشاهده گیاهان و جانوران و آشنایی با ویژگی‌های فرهنگی جوامع محلی در گذشته و حال صورت می‌گیرد. ( نیازمند، 1382 ) به‌نظر می‌رسد توافق جهانی مبنی‌بر اینکه بومگردی ( اکوتوریسم ) قبل از دهه 1980 در عمل وجود داشته است، حتی اگر نامی از آن نبوده باشد وجود دارد. ( هانی، 1999 ) در سال 1990 میلادی " انجمن اکوتوریسم "  به‌صورت یک سازمان غیرانتفاعی‌بین‌المللی ایجاد شد تا توریسم مخرب و مصرفی را به ابزاری برای محافظت از محیطِ‏‌زیست و توریسم پایدار تبدیل کند. به‌دنبال آن در سال 1991 انجمن بومگردی( اکوتوریسم ) استرالیا نیز تشکیل گردید.

   اولین تعریف جامع، کوتاه و معتبر از اکوتوریسم توسط انجمن بین‌المللی اکوتوریسم در سال 1990 ارائه گردید: " اکوتوریسم سفری است مسئولانه به مناطق طبیعی که موجب حفظ محیطِ‌‏زیست و بهبود کیفیت زندگی مردم محلی بشود. 

   اکوتوریسم به‌عنوان یکی از اشکال گردشگری و به‌عنوان ابزار توسعه پایدار از سوی سازمان‌های‌غیردولتی، کارشناسان توسعه و دانشگاهیان از سال 1990 میلادی موردمطالعه قرارگرفته‌است. ( بمانیان، 1388 ) 

در دهه 1990 میلادی با افزایش نگرانی‌ها برای پایداری محیطِ‏‌زیست، ترویج انواع گردشگری جایگزین بوجود آمد. نوعی از گردشگری که بیشتر موردتوجه قرار گرفت و سریع‌ترین رشد را در صنعت گردشگری داشت، اکوتوریسم بود که با استفاده از مفاهیم پایداری و مشارکت جامعه مدعی حفظ مناطق شکننده و محافظت از آن‌ها شد. ( مهدوی و ...، 1396)

 در سال 1992 " اجلاس زمین " در شهر ریودوژانیرو توسط سازمان ملل متحد برگزار گردید و بر مبنای دستور کاری این اجلاس ( دستور کار 21 ) برنامه‌ریزی جهت توسعه پایدار مورد تأکید قرار گرفت.

  کمیسیون توسعه پایدار در سال 1999 برای نخستین بار گردشگری پایدار را مطرح کرد و بدنبال آن سازمان ملل متحد سال 2002 میلادی را " سال بین‌المللی اکوتوریسم " اعلام کرد. بدلیل آنکه اکوتوریسم در ابتدا بصورت ایده و نه به‌عنوان موضوعی آکادمیک مطرح‌شدهاست، بسیاری از گروه‌های تجاری و دولت‌ها آن را بدون درک ابتدایی‌ترین اصولش، ترویج کرده‌اند. شکل‌گیری اصول قابلِ‌قبول بین‌المللی و ملی، دستورالعمل‌ها و گواهی‌نامه‌ها از سال 1990 میلادی شروع به پیشرفت کرده است. ( احسانی، 1395 ) توجه به اصول اکوتوریسم تعاریف آن‌ را کامل می‌کند و مسیر را برای فعالان این حوزه روشن می‌سازد.

   در سال 1995 سازمان جهانی روستاهای دوستدار طبیعت برای حمایت از سبک زندگی با حداقل تأثیرات بر محیطِ‏‌زیست ایجاد شد. مأموریت این شبکه جهانی گرد هم آوردن انجمن‌های بوم‌گردی منطقه‌ای و ملی جهان، مقصدهای‌گردشگری، افراد بومی، گردانندگان تور، متخصصان و دانشگاهیان، برای رشد صنعت بوم‌گردی و حمایت از آن و تشویق به نوآوری در بوم‌گردی است. ( شفیعی و ربانی، 1397)

کنفرانس بین‌المللی دوستداران طبیعت در سال 1999 تشکیل گردید و رهنمودهایی را در جهت حفاظت از منابع طبیعی ارائه کرد. ( مهدوی و ... 1396 )

در سال2002 میلادی نشست جهانی طبیعت‌گردی در شهر کبک کانادا برگزار گردید هدف از این نشت، گردهمایی دولت‌ها، آژانس‌های‌بین‌المللی، سازمان‌های غیردولتی، شرکت‌های گردشگری،  نمایندگان جوامع بومی و محلی، مؤسسات دانشگاهی و افراد ذینفع در طبیعت‌گردی بود. این نشست آن‌ها را قادر به یادگیری از یکدیگر و شناسایی برخی اصول موردتوافق و اولویت‌های توسعه و اجرای برنامه‌های طبیعت‌گردی در آینده کرد. ( قلی پور، 1390 ) در همین سال سازمان یونسکو طرح " شبکه بین‌المللی ژئوپارک‌ها " را ایجاد کرد، هدف اصلی از ایجاد ژئوپارک‌ها حراست و حفاظت از میراث زمین است که در معرض صدمات ناشی از فعالیت‌های انسانی قرار دارد.

     از سال 2007 میلادی کنفرانس گردشگری پایدار و بومگردی ( اکوتوریسم ) برگزار شد که همه‌ساله در کشورهای مختلف برگزار می‌شود. این کنفرانس راه‌حل‌های عملی برای اهداف پایداری صنعت گردشگری و بهبود و ارتقاء بومگردی به‌منظور حمایت از محیط، بوسیله تشخیص اثرات مثبت بوم‌گردی بر روی توسعه جوامع پایدار را پیشنهاد می‌دهد. ( شفیعی و ربانی، 1397 ) در سال 2017 میلادی مجمع‌‏عمومی سازمان ملل با موضوع سال گردشگری پایدار و برنامه توسعه پایدار، تشکیل گردید و در سال 2018 کنفرانس جهانی گردشگری و فرهنگ با عنوان تقویت توسعه پایدار در عمان برگزار گردید که همه این موارد بیانگر اهمیت روزافزون بومگردی و گردشگری پایدار می‌باشد.

   برگزاری گسترده تورهای طبیعت‌گردی در ایران از حدود سال‌های 1385 آغاز شد و رفته‌رفته همراه با استقبال ایرانیان از این سفرها تعداد برگزارکنندگان این شاخه از صنعت گردشگری نیز افزایش یافت.    

خوشبختانه در سال‌های اخیر علاقه خاصی به سفرهای هدفمند در کشورمان ایجادشده که می‌تواند راه را برای حرکت به‌سوی بوم‌گردی و اکوتوریسم هموار کند. سفرهای خاص مانند تور پرنده‌نگری در تالاب میانکاله، دیدار از جنگل راش که از بقایای جنگل‌های باستانی هیرکانی است، تورکویر، تور نجوم آماتوری و بسیاری موارد دیگر مانند بازدید از ژئوپارک قشم، ژئوپارک ارس و .... نمونه‌هایی از سفرهای هدفمند در کشورمان است.

منابع:

*ر.ک: عجایب المخلوقات اثر محمد بن محمود توسی و عجایب المخلوقات اثر زکریای قزوینی.

1 احسانی، افسانه ( 1395 ) اکوتوریسم راهی برای گردشگری پایدار، مهکامه، چاپ دوم، ص 24

2 فنل،‌ای. دیوید ( 1385 ) مقدمه‌ای بر طبیعت‌گردی، ترجمه جعفر اولادی قادیکلاهی، دانشگاه مازندران.

3 سینها. پی. سی ( 1390 ) گردشگری جهانی، گردشگری و طبیعت‌گردی پایدار، نشر مرندیز، ترجمه محمدقلیپور.

4 نورآقایی، آرش و سادات، سارا: شناسایی مسیرهای گردشگری، مهکامه، چاپ چهارم، 1394.

5 – نیازمند، مازیار: اکوتوریسم، مشارکت مردمی و فقرزدایی، دومین همایش گرامیداشت هفته پژوهش، سازمان میراث‏‌فرهنگی و .... 1382..

6 -  زاهدی، شمس السادات: مبانی توریسم و اکوتوریسم پایدار، دانشگاه علامه طباطبایی، 1385.

7 – شفیعی، زاهد و ربانی، مرضیه: بومگردی و اقامتگاه‌های دوستدار طبیعت، مهکامه، 1397

8 – مهدوی، رکن‌الدّین افتخاری، سجاسی قیداری: بنیان‌های نظری توسعه پایدار گردشگری. سمت، 1396.

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش