تهران‌گردی

باغ‌موزه قصر

 

زندانی دیدنی در قلب تهران

گزارش و عکس : علیرضا عطاریانی

تاریخچه قصر قاجار

 زندان «قصر» که از زندان‌های معروف واقع در قلب تهران بود ، چند سالی است که به موزه تبدیل‌شده است.  باغ‌موزه قصر که سابقاً زندان قصر نامیده می‌شد، اولین زندان متمرکز تهران بود. این زندان هم‌اینک تعطیل‌شده و تحت عنوان باغ‌موزه قصر به‌عنوان یکی از مراکز فرهنگی، تاریخی و هنری کشور مورد بازدید عموم است.

باغ‌موزه ‌ی قصر، در ابتدا قصری بود که به دستور فتحعلی‌شاه قاجار در سال 1177 بنا شد و 130 سال بعدازآن، اولین زندان ایران بر روی پایه‌های قصر قاجار که در اثر سیل مهیبی از بین رفته بود، پا گرفت و در سال 1308 زندان قصر نام گرفت.

قصر قاجار، نام یکی از کاخ‌های عصر قاجاریه است که بنای آن‌یکی از قدیمی‌ترین قصرهای پادشاهان قاجار به شمار می‌آ ید. از این قصرکه در نزدیکی چهارراه قصر امروزی یا همان ایستگاه قصر، واقع در محل تلاقی جاده قدیم شمیران (خیابان دکتر شریعتی) با خیابان عباس‌آباد (خیابان بهشتی امروزی) واقع بود،در عصر رضاشاه پهلوی نابود گردید و به‌جای آن زندان قصر ایجاد گردید.

ویژگی‌های بنا

این بنای وسیع که در راه قدیم تهران به شمیران قرار داشت، در بالای تپه‌ای واقع بود و چهار برج مراقبت در چهارسوی آن قرارداشت. درضمن این بنا فاقد پنجره‌های بیرونی بود و از این جهت بیشتر از آن‌که به یک کاخ پادشاهی شبیه باشد، به یک قلعه نظامی شباهت داشت.

باغ‌های بسیار بزرگی در اطراف این بنا واقعبود، که بوسیله استخرها و نهرهای زلال و پرآبی از یکدیگر مجزا می‌شدند. و روی قطعه زمین‌های مطبقی احداث‌شده بودند. ورودی قصر دارای بالاخانه‌ای بود که چشم‌انداز زیباییاز صحرا، شمیران، تهران، خرابه‌های ری و نجف‌آباد، کاخ‌های اشرف‌آباد و دوشان تپه داشت و اطراف و بناها از آن بالا به‌خوبی دیده می‌شدند.

تزئینات داخلی

ناصر نجمی در کتاب دارالخلافه تهران تزئین داخلی اتاق‌ها را نظیر اغلب ساختمان‌های مجلل ایرانی دانسته و نوشته‌است که این تزئینات عبارت بودند از: آینه‌کاری، گچکاری، اکلیل‌کاری، نقاشی‌های عجیب و ساده و بی‌پیرایه‌ایاز صحنه‌های حماسی ایران که با تصاویری از زندگی چنگیزخان و تیمورلنگ به هم‌آمیخته بود.

ژوبر فرستاده ناپلئون به دربار فتحعلی‌شاه به سال 1221 قمری نیز از این نقاشی‌ها در کتاب مسافرت به ایران و ارمنستان، یادکرده‌است.

از مندرجات مجموعه این منابع چنین برمی‌آید که بر دیوارهای جایگاه مخصوصی که در بالاخانه این بنا قرار داشته، تصاویری از شاه‌زادگان قاجاری نقاشی‌شده بوده است. همچنین در این بنا، نقوش برجسته‌ای‌که چهار زن که یکی ازآن‌ها سرتاپا مسلح بود را نشان می‌دادند، حجاری‌شده بود.

نورگیری ساختمان‌ها در فضای داحلی از یک حیاط چهارگوش بود که در میان بنا قرار داشت، و در وسط آن حوض بزرگی شده واقع بود. ازجمله تزیینات داخلی که درون اتاق‌های بنا استفاده‌شده بود، می‌توان به آیینه‌کاری،گچ‌کاری، اکلیل‌کاری اشاره نمود. همچنین نقاشی‌های ساده و زیبایی که یادآور هنرهای حماسی ایران بودند، در میان این ترئینات به چشم می‌خورد. در بین این نقاشی‌های ساده و عجیب تصاویری از زندگی و جنگ‌های چنگیزخان مغول و تیمورلنگ (که قاجاریه ادعا می‌کردند نسبشان به آن‌ها می‌رسد) نیز، به چشم می‌خورد.

 نظرات جهانگردان

ژوبر که فرستاده مخصوص ناپلئون بناپارت به دربار فتحعلیشاه بود در اوایل عصر قاجاریه از این مکان دیدن کرده‌است، درمورد آن می‌نویسد:

قصر قاجار بر فراز تپه‌ای واقع و بنایی است بسیار زیبا که با آجر ساخته‌شده و باغ بسیار بزرگی بر آن احاطه دارد. نهر آبی نیز از وسط باغ جاری است که پس از تشکیل حوض‌ها و فواره‌ها، در جایگاه زیردست گم می‌شود. عمارت قصر درنهایت جلال و شکوه تزیین‌شده و نقاشی‌هایی در کمال ظرافت و دقت در آن انجام‌شده‌است که زینت افزای آن است. اعلیحضرت سه ماه اول سال ایرانی که با مارس و آوریل و مه سال 1806 مسیحی مطابقت داشت، در اینقصر گذرانیدند.

 گاسپار دروویل، افسر فرانسوی که در اواسط سلطنت فتحعلی‌شاه در تهران به سر می‌برد در خاطراتش می‌نویسد:

پادشاه مقداری از اوقات خود را در فصل خوش‌هوا در خانه تفریحی که در یک‌فرسنگ و نیمی تهران ساخته می‌گذراند. این خانه که بیشتر به سبک اروپایی است، چون بر روی تپه‌ای مشرف‌به شهر واقع‌شده کاملاً نمودار است. این خانه و باغ‌های پلکانی وسیع و درختان زیادشان، بسیار فرحبخش‌اند.... پادشاه به‌سبب دلبستگی فراوان‌اش به تهران، این قصر را تخت قاجارنامیده.

 هم‌چنین بنجامین سفیر آمریکا در ایران درباره این قصر می‌نویسد: 

 

   قصر دیگر که در شمال تهران واقع است قصر قاجار نامیده می‌شود که از نقاط خوش‌منظره و بسیار زیبای تهران به شمار می‌رود. شاه کنونی ایران که مانند اسلاف خود علاقه زیادی به شکار دارد همیشه قبل از شکار به این قصر می‌رود و پس از استراحت کوتاهی عازم شکار می‌شود

 

 تاریخچه

 تاریخچه

گرچه برخی قصر قاجار را از بناهای زمان حکومت آغا محمد خان قاجار دانسته‌اند، اما صحیح آن است که قصر قاجار در سال 1213 هجری قمری و در دومین سال سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، در نقطه‌ای واقع در خارج از شهر طهران آن زمان، ساخته شد.

بر اساس مندرجات کتاب‌های تاریخی، فتح‌علی‌شاه قاجار درسال 1213 قمری، در تقاطع جاده قدیم شمیران و خیابان عباس‌آباد امروزی، و برفراز تپه‌ای رفیع، قصر زیبایی ساخت که بعدها به قصر قاجار معروف شد.

در این ارتباط در کتاب تاریخ مآثرالسلطانیه در ذکر وقایع سال 1213 هجری قمری آمده‌است:

   ...[در این سال] رأی جهان‌آرای پادشاه اقتضای آن کرد که قطعه زمینی عبیرآگین را که در نیم فرسنگی شهر طهران واقع بود، باغی چون باغ خلد برین، مشحون به انواع اشجارو ریاحین ساخته و بر ذروه تلی، چون توده عنبرسارا که در آنجا واقع بود، سرائی دلگشاسازند، حکم قضا، امضاء نافذ گشت...

دوره ناصری

از قرائن چنین برمی‌آید که این قصر، در دورهناصرالدین شاه قاجار از رونق می‌افتد. البته اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خودمینویسد: 

   قصر دیگر که در شمال تهران واقع است قصر قاجار نامیده می‌شود که از نقاط خوش‌منظره و بسیار زیبای تهران به شمار می‌رود. شاه کنونی ایران که مانند اسلاف خود علاقه زیادی به شکار دارد همیشه قبل از شکار به این قصر می‌رود و پس از استراحت کوتاهی عازم شکار می‌شود

 تاریخچه

گرچه برخی قصر قاجار را از بناهای زمان حکومت آغا محمد خان قاجار دانسته‌اند، اما صحیح آن است که قصر قاجار در سال 1213 هجری قمری و در دومین سال سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، در نقطه‌ای واقع در خارج از شهر طهران آن زمان، ساخته شد.

بر اساس مندرجات کتاب‌های تاریخی، فتح‌علی‌شاه قاجار درسال 1213 قمری، در تقاطع جاده قدیم شمیران و خیابان عباس‌آباد امروزی، و برفراز تپه‌ای رفیع، قصر زیبایی ساخت که بعدها به قصر قاجار معروف شد.

در این ارتباط در کتاب تاریخ مآثرالسلطانیه در ذکر وقایع سال 1213 هجری قمری آمده‌است:

   ...[در این سال] رأی جهان‌آرای پادشاه اقتضای آن کرد که قطعه زمینی عبیرآگین را که در نیم فرسنگی شهر طهران واقع بود، باغی چون باغ خلد برین، مشحون به انواع اشجارو ریاحین ساخته و بر ذروه تلی، چون توده عنبرسارا که در آنجا واقع بود، سرائی دلگشاسازند، حکم قضا، امضاء نافذ گشت...

دوره ناصری

از قرائن چنین برمی‌آید که این قصر، در دورهناصرالدین شاه قاجار از رونق می‌افتد. البته اعتمادالسلطنه در یادداشت‌های روزانه خود می نویسد:

 

   ... و دیگر اضافات عمده در قصر قاجار، نگارستان، دولت‌آباد و لاله‌زار است اگرچهاین باغات در دولت‌های پیش انشا شد، اما در عهد همایون متجاوز از سی هزار تومان درتغییر وضع و اضافات ابنیه آن‌ها مصروف افتاده‌است..... پارسال که قزل‌قلعه خراب شدهبود اسباب آنجا را حمل به قصر قاجار کرده بودند در بین راه که زیاده از دو سه هزارذرع نیست، هشت هزار فشنگ تفنگ را دزدیده‌اند. تا امروز به شاه عرض نکرده بودند.

نوشته اعتمادالسلطنه نشان می‌دهد که اینقصر در اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه کارآیی اصلی خود را ازدست‌داده‌ بود و تبدیل به یک مرکز نظامی شده بود به‌نظر می‌رسد که این کاخ در حدود نیم‌قر‌ن بعد از احداث آن متروک گردیده و برای استقرار نیروی قزّاق در اختیار کلنل کاساکوفسکی گذاشته و تبدیل به محل قزاق خانه گردید.

عصر معاصر

در دوره‌های بعدی از این قصر استفاده‌های مختلفی می‌شد تا اینکه در زمان پهلوی اول به‌طور کامل تخریب گردید و به‌جای آن زندان قصر فعلی ساخته شد؛ نام قصر نیز به همین دلیل بر روی این زندان گذاشته‌شده‌است. ازاین قصر قدیمی تنها یک کلاه‌فرنگی و یک ساختمان قدیمی باقی‌مانده‌است. بخشی از زمین‌های شمالی این کاخ نیز در اختیار نیروهای قضایی و انتظامی قرار گرفت.

تاریخچه زندان مارکوف

نخستین زندان تهران قدیم، در زمان ریاست سوئدی‌ها بر شهربانی (بلدیه) در ساختمان اداره کل تشکیلات نظمیه در جنوب غربی میدان توپخانه قرار داشت. این زندان کوچک مرکب از سه اتاق معروف به حبس نمره یک و چندین اتاق و زیرزمین برای زندانیان عمومی بود. درواقع در کل دوران قاجاریه، زندان در دارالخلافه منحصر به این مکان بود و محل دیگری به نام زندان وجود نداشت.

اولین زندان متمرکز در تهران

با کودتای 1299 ه. . ق و روی کار آمدن رضا میرپنج، سقف ساختمان نظمیه با توپ ویران شد و زندانیانی که در ساختمان بلدیه محصور بودند، همگی آزاد شدند و عملاً زندان از بین رفت اما با در دست گرفتن حکومت توسط رضاخان و ایجاد رعب و وحشت در ایران، سرتیپ درگاهی، رئیس نظمیه آن ایام به‌دلیل وجود معارضان زیاد، تقاضای یک محل وسیع برای به بند کشیدن مخالفان کرد. نیکلا مارکوف روسی (معمار و دوست رضاخان) مأمور بررسی و انتخاب مکان مناسب برای احداث نخستین زندان به‌شیوه متمرکز شد.

او قصر وسیع قاجار را که حدفاصل سه‌راه زندان، پل سیدخندان، خیابان شریعتی و خیابان پلیس بود برای ساخت زندان انتخاب کرد. چراکه این قصر وسیع قدیمی سال‌ها متروکه بود، با انتخاب این مکان، بودجه لازم به‌سرعت تأمین شد و سرانجام زندان قصر در تاریخ 11 آذر 1308 خورشیدی توسط رضاخان به‌همراه سرتیپ درگاهی بازگشایی شد.

قاسم حسن‌پور در کتاب شکنجه‌گران درمورد افتتاح زندان قصر در تهران به‌وسیلۀ رضاخان، مطالبی را بیان کرده که مفاد آن چنین است: «در روز 11آذر 1308 با 192 سلول، زندان آماده بهره‌برداری و توسط رضاخان افتتاح شد، این در حالی بود که در آن زمان عده‌ای خرده می‌گرفتند که در 

هیچ جای جهان معمول نیست، شاه زندان یا مؤسسه دیگری نظیر آن را بازگشایی کند ولی واقعیت این بود که او برای حفظ حکومت خود نیاز شدیدی به احداث این مکان‌های مخوف داشت

زندان قصر 192 اتاق برای محبوسان داشت که 96 اتاق آن پنج‌نفری و مابقی یک‌نفری بودند. علاوه بر آن در قسمت مریض‌خانه شش اتاق شش‌نفری و شش اتاق یک‌نفری برای زندانیان مریض ساخته‌شده بود.

زندان قصر گنجایش 800 نفر محبوس را داشت. جالب است بدانید که اولین زندانی زندان قصر، سازنده آن یعنی سرتیپ درگاهی بود. او تنها دو روز پس از مراسم افتتاح زندان، برحسب دستور رضاخان در این زندان محبوس شد. بعد از مدتی در منزلش تحتِ‌نظر قرار گرفت و بعدها دیگر به هیچ شغلی گمارده نشد.

از دیگر زندانیان معروف نخستین زندان متمرکز پایتخت، قوام‌السلطنه، صارم‌الدوله، صولت‌الدوله، عبدالحسین تیمورتاش، بزرگ علوی، علیمردان‌خان بختیاری، گروه معروف 53 نفر به‌همراه دکتر تقی ارانی بودند. بزرگ‌ترین و معروف‌ترین فرار از زندان قصر نیز مربوط به سیدفرهاد نامی از مخالفان پهلوی اول بوده است.

 زندان سیاسی

پس از کودتای 28 مرداد 1332 و استقرار دوباره رژیم پهلوی، حکومت مطلقه و استبدادی شاهتحکیم و تثبیت شد. در این دوره علاوه برساخته  شدن ساختمان‌های الحاقی و همچنین استفاده از زندان شماره 3(درساختمان مارکوف) که پذیرای بسیاری از مبارزین سیاسی مانند شهید نواب صفوی و یارانش، شهید عراقی، آیت‌الله طالقانی و چهره‌های فرهنگی مانند احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، نجف دریا بندری و... بود با افزایش تعداد زندانیان سیاسی و کافی نبودن فضای زندان‌های شماره 3 و 4 در اوایل دهه 30 تصمیم به ساخت زندانی مخصوص سیاسیون گرفته می‌شود این زندان که به گفته علی عمویی از ابتکارات رزم‌آرا بوده است، در گوشه شمال شرقی محوطه زندان قصر ساخته می‌شود.

محمدعلی عمویی در بخشی از کتاب درد زمانه در جایی که خاطرات سال 1338 را شرح می‌دهد، درمورد زندان سیاسی گفته است:...  امتداد جاده شوسه به ساختمان محکم و تاز ه سازی  می‌رسید که برخلاف سایر بناهای زندان قصر که مصالحشان آجر و گچ بود، از بتن‌آرمه ساخته‌شده بود و گفته می‌شد از ابتکارات رزم‌آرا بوده است. با ساخته‌شدن زندان شماره 2 قصر کلیه زندانیان سیاسی تبعیدی به تهران عودت داده شدند و در آن زندان تازه‌ساز جایگیر شدند. این زندان از چهاربند و سه حیاط تشکیل می‌شد. پس از عبور از در بزرگ آهنین و به‌دنبال آن از در میله‌ای، به هشتی مربع شکل نسبتاً بزرگی می‌رسی که دفتر زندان و درهای اطاق ملاقات و بندهای مختلف به آن باز می‌شدند. بند یک روبه‌رو (شمال)، اطاق ملاقات، بند 2 و حیاط مربوط در شرق و دفتر زندان، بند 3 و حیاط بزرگ در غرب واقع بودند..

زندانیان مشهور

نخستین زندانی زندان قصر، سازنده آن یعنی سرتیپ درگاهی بود. او تنها دو روز بعد از همراهی رضاشاه در مراسم افتتاح زندان، در همان زندان محبوس گردید. قوام‌السلطنه، صارم الدوله، صولت الدوله، عبدالحسین تیمورتاش، بزرگ علوی وعلیمردان خان بختیاری و پنجاه‌و‌سه نفر ومحمد فرخی یزدی و همچنین دکتر تقی ارانی بعضی از زندانیان معروف این زندان هستند.

 

رمز عبورتان را فراموش کرده‌اید؟

ثبت کلمه عبور خود را فراموش کرده‌اید؟ لطفا شماره همراه یا آدرس ایمیل خودتان را وارد کنید. شما به زودی یک ایمیل یا اس ام اس برای ایجاد کلمه عبور جدید، دریافت خواهید کرد.

بازگشت به بخش ورود

کد دریافتی را وارد نمایید.

بازگشت به بخش ورود

تغییر کلمه عبور

تغییر کلمه عبور

حساب کاربری من

سفارشات

مشاهده سفارش